Europejski Trybunał Praw Człowieka orzekł, że Rosja naruszyła prawo do życia oraz zakaz stosowania tortur w związku z losem ośmiu gruzińskich jeńców wojennych z wojny z 2008 roku, nakazując Moskwie wypłacenie odszkodowania rodzinom ofiar oraz ocalałym żołnierzom.

W wyroku wydanym 23 czerwca w połączonych sprawach Malachini i inni przeciwko Rosji oraz Chikviladze i Antsukhelidze przeciwko Rosji stwierdzono naruszenie zarówno merytorycznych, jak i proceduralnych aspektów art. 2 (prawo do życia) oraz art. 3 (zakaz tortur) Europejskiej konwencji praw człowieka.

Kogo dotyczyły te sprawy

Artykuł 2 dotyczył śmierci w areszcie trzech gruzińskich żołnierzy: Ushangiego Sopromadze, Kakhabera Khubuluriego oraz Giorgiego Antsukhelidze, który został później uznany za bohatera narodowego Gruzji. Artykuł 3 dotyczył tortur, jakim poddano tych trzech mężczyzn oraz pięciu innych osób, które przeżyły zatrzymanie: Davita Malachiniego, Zazę Kavtiashviliego, Imedę Kutashviliego, Malkhaza Meladze i Kakhabera Zirakashviliego.

Wnioski zostały złożone w latach 2009 i 2010. Rodziny trzech poległych jeńców wojennych oraz pięciu ocalałych reprezentowały Stowarzyszenie Młodych Prawników Gruzji oraz fundacja Stichting Justice Initiative, a rząd Gruzji uczestniczył w postępowaniu jako interwenient. Orzeczenie zapadło prawie 18 lat po tych wydarzeniach.

Ustalenia Sądu

Trybunał stwierdził, że w omawianym okresie Rosja sprawowała faktyczną kontrolę nad Osetią Południową i ponosiła odpowiedzialność za sposób traktowania więźniów, w tym za działania sił osetyjskich. Trybunał uznał, że złe traktowanie spowodowało silny ból i cierpienie oraz stanowiło tortury w rozumieniu Konwencji, zwracając uwagę na szczególny status ochronny jeńców wojennych wynikający z międzynarodowego prawa humanitarnego.

W orzeczeniu przytoczono między innymi dowody dotyczące obecności rosyjskich żołnierzy w ośrodkach przetrzymywania w Cchinwali, przesłuchań prowadzonych przez rosyjskich żołnierzy oraz zeznań świadków, zgodnie z którymi więźniowie byli bici, poparzani i zmuszani do chodzenia po gruzińskiej fladze. Trybunał stwierdził również, że Rosja nie przeprowadziła skutecznego śledztwa w sprawie zabójstw i nadużyć.

Odszkodowanie i egzekwowanie

Rosja została zobowiązana do wypłacenia odszkodowania za krzywdę moralną w ciągu trzech miesięcy od uprawomocnienia się wyroku: po 65 000 euro wspólnie na rzecz żon i dzieci każdego z trzech poległych żołnierzy oraz po 40 000 euro na rzecz każdego z żyjących skarżących.

Nie jest jasne, czy wyroki te zostaną wykonane. Rosja została wykluczona z Rady Europy w 2022 roku, a następnie uchwaliła przepisy odmawiające wykonania wyroków Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Moskwa od lat nie stosuje się do innych orzeczeń trybunału w Strasburgu.

Tamar Oniani, przewodnicząca Gruzińskiego Stowarzyszenia Młodych Prawników, określiła tę decyzję jako historyczny dzień, zaznaczając, że była to jedna z pierwszych spraw indywidualnych od czasu międzypaństwowego wyroku z 2021 roku w sprawie „Gruzja przeciwko Rosji II”, w której Trybunał zbadał kwestię jurysdykcji Rosji nad jeńcami wojennymi, zamiast odmówić oceny postępowania podczas działań wojennych.