Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, 2008 savaşından kaynaklanan sekiz Gürcü savaş esiri ile ilgili olarak Rusya’nın yaşam hakkını ve işkence yasağını ihlal ettiğine hükmetti ve Moskova’ya mağdur ailelerine ve hayatta kalan askerlere tazminat ödemesini emretti.
23 Haziran’da “Malachini ve Diğerleri – Rusya” ile “Chikviladze ve Antsukhelidze – Rusya” davalarının birleştirilmiş duruşmasında verilen kararda, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 2. maddesinin (yaşam hakkı) ve 3. maddesinin (işkence yasağı) hem maddi hem de usulî yönlerinde ihlaller olduğu tespit edildi.
Davalar kimleri ilgilendiriyordu?
- madde, gözaltında hayatını kaybeden üç Gürcü askeri olan Ushangi Sopromadze, Kakhaber Khubuluri ve Giorgi Antsukhelidze’yi ele almıştır; Giorgi Antsukhelidze daha sonra Gürcistan’ın ulusal kahramanı ilan edilmiştir. 3. madde, bu üç kişinin yanı sıra gözaltından sağ kurtulan beş kişinin maruz kaldığı işkenceyi ele almaktadır: Davit Malachini, Zaza Kavtiashvili, Imeda Kutashvili, Malkhaz Meladze ve Kakhaber Zirakashvili.
Başvurular 2009 ve 2010 yıllarında yapılmıştır. Öldürülen üç savaş esirinin aileleri ile hayatta kalan beş kişinin aileleri, Gürcistan Genç Avukatlar Derneği ve Stichting Justice Initiative tarafından temsil edilirken, Gürcistan hükümeti üçüncü taraf müdahil olarak davaya katılmıştır. Karar, olayların üzerinden yaklaşık 18 yıl geçtikten sonra verilmiştir.
Mahkemenin vardığı sonuç
Mahkeme, Rusya’nın söz konusu dönemde Güney Osetya üzerinde fiili kontrol uyguladığı ve Güney Osetya güçlerinin davranışları da dahil olmak üzere tutuklulara yönelik muamele konusunda sorumluluk taşıdığı sonucuna vardı. Mahkeme, kötü muamelenin şiddetli acı ve ıstırap yarattığını ve Sözleşme kapsamında işkence niteliğinde olduğunu tespit etti; bu bağlamda, uluslararası insani hukuk kapsamında savaş esirlerinin özel koruma statüsüne dikkat çekti.
Kararda atıfta bulunulan deliller arasında, Tskhinvali’deki gözaltı merkezlerinde Rus askeri varlığı, Rus askerleri tarafından yapılan sorgulamalar ve tutukluların dövüldüğü, yakıldığı ve Gürcistan bayrağı üzerinde yürümeye zorlandığına dair tanık ifadeleri yer aldı. Mahkeme ayrıca, Rusya’nın cinayetler ve kötü muamele vakalarıyla ilgili etkili bir soruşturma yürütmediğini tespit etti.
Tazminat ve icra
Rusya’ya, kararın kesinleşmesinden itibaren üç ay içinde manevi tazminat ödemesi hükmedildi: Öldürülen üç askerin her birinin eşine ve çocuklarına ortaklaşa 65.000 avro, hayatta kalan başvuru sahiplerine ise her birine 40.000 avro.
Bu kararların uygulanıp uygulanmayacağı hâlâ belirsizliğini koruyor. Rusya, 2022 yılında Avrupa Konseyi’nden ihraç edilmiş ve daha sonra AİHM kararlarını uygulamayı reddeden bir yasa çıkarmıştı. Moskova, yıllardır Strazburg mahkemesinin diğer kararlarına da uymamaktadır.
Gürcistan Genç Avukatlar Derneği Başkanı Tamar Oniani, bu kararı tarihi bir gün olarak nitelendirerek, bunun 2021 tarihli “Gürcistan – Rusya II” davasındaki devletlerarası karardan bu yana, Mahkeme’nin çatışma sırasındaki davranışları değerlendirmeyi reddetmek yerine Rusya’nın savaş esirleri üzerindeki yargı yetkisini incelediği ilk bireysel davalardan biri olduğunu belirtti.
